Tebriz Halılarında Görülen “Buta” Motifinin Kökeni, Çeşitleri ve Sembolik Anlamı

Özet

“Buta” motifi Tebriz halıcılık geleneğinin en karakteristik bezeme unsurlarından biri olup tarihsel süreç içerisinde hem biçimsel hem de sembolik açıdan zengin bir gelişim göstermiştir. İran kaynaklarında “boteh”, Azerbaycan'da ise “buta” olarak adlandırılan bu motif, ilk dönemlerde ateş kültüyle ilişkilendirilen sembolik bir form olarak değerlendirilirken zamanla Tebriz halılarının temel kompozisyon unsurlarından biri haline gelmiştir. Bu çalışma, Azerbaycan Milli Halı Müzesi koleksiyonunda yer alan Tebriz halılarındaki “buta” motiflerini teknik, biçimsel ve kompozisyon özellikleri açısından incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; literatür taraması ile müzede gerçekleştirilen, yerinde gözlem ve eser incelemeleri ile birlikte değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda “buta” motifinin Tebriz halılarında yalnızca dekoratif bir unsur olarak kullanılmadığı, zemin ve bordür düzenlemelerinde kompozisyonun bütünlüğünü sağlayan temel tasarım elemanlarından biri olduğu belirlenmiştir. Motiflerin çoğunlukla düzenli tekrarlar halinde belirli eksenler doğrultusunda yerleştirildiği ince konturlar, bitkisel bezemeler ve zengin renk anlayışıyla desteklenerek dengeli bir kompozisyon oluşturduğu görülmüştür. “Buta” motifinin kompozisyon içerisindeki farklı biçimsel uygulamalarının Tebriz dokuma geleneğinin estetik anlayışını ve tasarım zenginliğini yansıttığı tespit edilmiştir. Ayrıca, motiflerin biçimsel özellikler taşıdıkları sembolik anlamların farklı kompozisyon anlayışları içerisinde korunarak yeniden yorumlandığı anlaşılmıştır. Sonuç olarak çalışma, Azerbaycan Milli Halı Müzesi koleksiyonundaki Tebriz halılarında “buta” motifinin yalnızca geleneksel bir bezeme unsuru olmadığını ve aynı zamanda Tebriz dokuma sanatının kültürel kimliğini, estetik anlayışını ve kompozisyon geleneğini yansıtan temel motiflerden biri olduğunu ortaya koymaktadır.