Eski Mezopotamya’da İštarītu Kadınları

Özet

Eski Mezopotamya’da kadın din görevlilerinin statüsü ve özellikle İnanna/İštar kültüyle ilişkili ištarītu kadınlarının kimliği, modern araştırmalarda tartışılan konular arasında yer almaktadır. Ištarītu kadınlarının uzun süre qadištu, kezertu, kulmašītu ve ḫarimtu gibi farklı kadın gruplarıyla ilişkilendirilerek “kült fahişesi” şeklinde tanımlanması, bu kadınların dinî ve toplumsal konumlarının büyük ölçüde cinsellik üzerinden açıklanmasına yol açmıştır. Bununla birlikte, ištarītu kadınlarına yönelik bu yaklaşımın filolojik ve tarihsel veriler ışığında yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir. Ne var ki dönemin belgelerinde ištarītu kadınlarına ilişkin bilgilerin son derece sınırlı olması, onların kimlik, statü ve işlevlerinin belirlenmesini güçleştirmektedir. Bu çalışma, ištarītu kadınlarının İštar kültü içerisindeki konumunu mevcut veriler ışığında incelemeyi ve bu kadınlara atfedilen “kült fahişeliği” tanımının dayanaklarını sorgulamayı amaçlamaktadır. Filolojik veriler, konuya ilişkin terminolojinin tek ve değişmez karşılıklar üzerinden ele alınmasının çeşitli sorunlara yol açabileceğini göstermektedir. Nitekim NU.GİG teriminin hem qadištu hem de ištarītu için kullanılmasının yanı sıra bazı tanrıçaların sıfatı olarak da karşımıza çıkması, bu terimler arasında doğrudan bir özdeşlik kurulmasını güçleştirmektedir. Benzer şekilde kadın kült görevlisini ifade eden ištarītu ile “tanrıça/tanrıçalar” anlamındaki ištaru/ištarātu biçimlerinin birbirinden ayrılması, ilgili metinlerin doğru yorumlanabilmesi açısından önem taşımaktadır. Dolayısıyla terminolojik benzerliklerin tek başına aynı statü, görev veya kimliğe işaret ettiği sonucuna ihtiyatla yaklaşılmalıdır. Mevcut veriler değerlendirildiğinde, ištarītu kadınlarının “kült fahişesi” olarak tanımlanmasını açık ve tartışmasız biçimde destekleyen metinsel kanıtların bulunmadığı görülmektedir. Bu durum, ištarītu kimliğinin cinsellik merkezli bir yaklaşımla açıklanmasının yeniden gözden geçirilmesini gerekli kılmaktadır. Buna karşılık eldeki veriler, söz konusu kadınların İštar kültüyle bağlantılı, belirli dinî yükümlülüklere sahip kadın kült görevlileri olarak değerlendirilmesini desteklemektedir. Bu nedenle ištarītu kadınlarının kimliği, onlara sonradan atfedilen “kült fahişeliği” tanımından hareketle değil, çivi yazılı kaynakların ortaya koyduğu terminolojik ve tarihsel veriler doğrultusunda ele alınmalıdır.