Osmanlı İmparatorluğu Mali Yapısı İçinde İltizam - AY, Şahin (PEARSON JOURNAL, 2024)
Belirli bir bedel karşılığında devlet gelirlerinin bir kısmının kişilere devredilerek toplatılmasına iltizam denmektedir. İltizam sistemi Osmanlı İmparatorluğu’nda tımar sisteminin yerine uygulamaya konmuştur. İltizam sistemine geçişte dünyada yaşanan ekonomik ve toplumsal dönüşümlerin etkisi olmuştur. Bütçenin nakit ihtiyacından kaynaklı olarak uygulama alanları arttırılan bu sistemin başta olumlu taraflarının fazla olacağı düşüncesi hakimdir. Özellikle mültezimlerden paranın hemen ya da kısa bir süre zarfında alınacak olması, paranın hemen alınmasından kaynaklı olarak enflasyon ve ekonomik dalgalanmalardan etkilenmeyecek olması ve vergi toplamadaki işlem maliyetine katlanma zorunluluğunun olmaması iltizam sistemine geçişte önemli referans noktaları olmuştur. Fakat zaman içerisinde mültezimlerin kârlarını maksimum tutmak adına vergi mükelleflerinden yüksek tutarlarda vergi istemeleri, malikâne sistemine geçişle mültezimlerin haklarının 1-3 yıldan hayatta kaldıkları süre zarfına çıkarılması sistemin halk ve devlet adına taraflarını ortaya çıkarmıştır. Bununla birlikte mültezimle imzalanan anlaşmanın her an bozulacak ve daha fazla teklif veren bir mültezime verilme ihtimali, başta ihaleyi alan mültezimlerin kazanma hırslarını perçinlemiş ve bu durum tebaaya zarar vermiştir. Bu bağlamda 16. ve 17. yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu’nun bütçe gelir ve giderleri incelendiğinde bütçe gelirlerinin istenilen ölçüde artmadığı, artan bütçe giderleri ile birlikte ciddi bütçe açıklarının oluştuğu görülmüştür.