Türkiye’de Ekonomik Açıkların Analizi - AKSU, Levent (PEARSON JOURNAL, 2025)
Ekonomik krizlerin ve açıkların ne olduğunu somut olarak yöntemleriyle belirlemek ve kriz hastalığının Günümüz küresel ekonomilerinde krizlerin erken uyarı göstergelerini tanımlamak ve buna uygun makroekonomik politika setleri geliştirmek, sürdürülebilir ekonomik istikrarın en kritik koşullarından biridir. Krizlerin çoğu, özellikle Batılı merkez ekonomilerden başlayarak çevre ülkelere yayılan finansal dalgalanmalar biçiminde ortaya çıkmaktadır. Bu süreçlerin temelinde ise “ekonomik açıklar” olarak adlandırılan yapısal dengesizlikler yer almaktadır. Literatürde “ikiz açık” (bütçe ve cari işlemler açığı), “üçüz açık” (ikiz açık + tasarruf açığı) ve “dördüz açık” (üçüz açık + çıktı açığı) hipotezleri bu bağlamda sıkça tartışılan kavramlardır. Türkiye ekonomisi, Ragnar Nurkse’nin “kısır döngü” (vicious circle of poverty) teorisinde tanımladığı yapısal darboğazlara benzer biçimde, ortalama her 7–8 yılda bir makroekonomik dengesizlikler nedeniyle krizlerle karşı karşıya kalmaktadır. Bu dengesizliklerin temel nedenleri; yetersiz sermaye birikimi, düşük verimlilik, kronik tasarruf açığı ve yüksek dış finansman bağımlılığıdır. Söz konusu açıklar, milli gelir üzerinde negatif bir etki yaratmakta ve büyüme sürecini baskılamaktadır. Özellikle dış açık ve döviz açığı, kriz dinamiklerini tetikleyen en kritik değişkenlerdir. Dördüz Açık Hipotezi çerçevesinde, bütçe, cari işlemler, tasarruf ve çıktı açıklarının birbirini tetiklediği ve ekonomik kırılganlığı artırdığı görülmektedir. Türkiye ekonomisinde üretkenliğin düşüklüğü ve verimsiz üretim yapısı, çıktı açığını büyütmekte; bu da iktisadi büyümeyi yavaşlatan bir kısır döngüye yol açmaktadır. Dolayısıyla büyüme ve kriz birbirinin zıt yönlü iki ekonomik süreç olarak değerlendirilebilir. Etkin üretim, yüksek verimlilik ve dengeli makroekonomik politikalar ise bu döngüyü kırmanın ve kriz riskini azaltmanın temel koşullarıdır.